Umysł bez zadań

Mijn gedachten keerden terug naar de vraag die onder al die technische beloften lag. Wat gebeurde er met ons verstand als we het steeds minder nodig hadden? Behoeften hadden mensen ooit gedwongen oplossingen te bedenken: een gereedschap, een schuilplaats, een manier om verder te komen dan hun benen toelieten. Zodra een machine ook het bedenken overnam, konden we comfortabel toekijken. Alleen wist ik niet of een ongebruikt vermogen vanzelf behouden bleef. Vooruitgang van onze hulpmiddelen hoefde niet noodzakelijk vooruitgang van hun gebruikers te betekenen. Misschien wonnen we tijd, terwijl ongemerkt verloren ging wat ons in staat stelde die tijd zin te geven.

Myśli wracały do pytania ukrytego pod wszystkimi technicznymi obietnicami. Co stanie się z rozumem, jeżeli będziemy go coraz mniej potrzebować? Potrzeby zmuszały kiedyś ludzi do wymyślania rozwiązań: narzędzia, schronienia, sposobu dotarcia dalej, niż pozwalały własne nogi. Kiedy maszyna przejmie również samo wymyślanie, możemy wygodnie się przyglądać. Nie wiedziałem jednak, czy nieużywana zdolność zachowuje się sama z siebie. Postęp naszych narzędzi nie musiał oznaczać postępu ich użytkowników. Być może zyskiwaliśmy czas, niezauważalnie tracąc to, co pozwalało nadać mu sens.

Ik probeerde me voor te stellen waar de verbeelding ophield. Als ze werkelijk onbegrensd was, kon je dan ook een einde aan die onbegrensdheid bedenken? Het leek op een lus waaruit iedere uitweg opnieuw naar binnen leidde. Een auto bracht je verder, maar had brandstof nodig; voor die brandstof moest je werken, waarna je de auto weer nodig had om op je werk te komen. De ene oplossing voedde het volgende probleem. Misschien werkte technologische ontwikkeling op vergelijkbare wijze. Terwijl robots steeds ingewikkelder taken beheersten, zou ons eigen denken kunnen verschralen doordat de aanleiding om ons in te spannen verdween.

Próbowałem wyobrazić sobie, gdzie kończy się wyobraźnia. Jeśli naprawdę jest nieograniczona, czy można wymyślić również koniec tej nieograniczoności? Przypominało to pętlę, z której każde wyjście prowadziło ponownie do środka. Samochód dowoził dalej, lecz potrzebował paliwa; na paliwo trzeba było zarabiać, a potem znów potrzebowało się samochodu, żeby dostać się do pracy. Jedno rozwiązanie karmiło kolejny problem. Może rozwój technologiczny działał podobnie. Gdy roboty opanowywały coraz trudniejsze zadania, nasze własne myślenie mogło ubożeć, bo znikał powód do wysiłku.

Ik dacht aan verhalen uit de jaren dertig, waarin somberheid en depressie steeds vaker naast nieuwe technologie werden genoemd. Of er werkelijk een oorzakelijk verband bestond, kon ik niet vaststellen; mijn gedachten bouwden hun eigen theorie. Misschien verlangde een mens niet alleen naar gemak, maar ook naar iets om te overwinnen. Een wereld zonder hindernissen kon dan onverwacht leeg worden. Vervolgens dwaalde ik af naar grotere kringlopen, naar het teken voor oneindigheid en het vermoeden dat een einde slechts een terugkeer naar een begin was. Het waren vragen waarmee je een avond kon vullen zonder ook maar één stap dichter bij een antwoord te komen.

Myślałem o opowieściach z lat trzydziestych, w których przygnębienie i depresję coraz częściej wymieniano obok nowych technologii. Nie umiałem stwierdzić, czy rzeczywiście istniał związek przyczynowy; moje myśli budowały własną teorię. Może człowiek potrzebował nie tylko wygody, ale także czegoś do pokonania. Świat bez przeszkód mógł wtedy niespodziewanie stać się pusty. Później odpłynąłem ku większym cyklom, znakowi nieskończoności i przypuszczeniu, że koniec jest jedynie powrotem do początku. Takimi pytaniami można wypełnić wieczór, nie zbliżając się ani o krok do odpowiedzi.

Ook Schiza’s ervaringen lieten me niet los. Wie bepaalde dat een onzichtbare wereld niet kon bestaan? Ik bedoelde niet dat iedere voorstelling daarom waar was. Toch leek het me even gemakzuchtig alles uit te sluiten wat buiten onze waarneming viel. Een volk zonder gezichtsvermogen zou bomen wellicht anders beschrijven. Als het nooit een boom had aangeraakt, zou het bestaan ervan misschien zelfs worden betwist. Onze woorden maakten de werkelijkheid niet, al gedroegen we ons soms alsof iets pas mogelijk werd zodra we het konden benoemen. Ik hoopte alleen dat mijn redeneringen ooit iemand zouden overtuigen voordat iemand mij opnieuw in een dwangbuis wilde steken.

Nie dawały mi spokoju także doświadczenia Schizy. Kto rozstrzygał, że niewidzialny świat nie może istnieć? Nie chodziło o to, że każde wyobrażenie jest przez to prawdziwe. Równie wygodne wydawało mi się jednak wykluczanie wszystkiego, co pozostaje poza naszym postrzeganiem. Lud pozbawiony wzroku zapewne inaczej opisywałby drzewa. Gdyby nigdy żadnego nie dotknął, może nawet kwestionowałby ich istnienie. Nasze słowa nie tworzyły rzeczywistości, choć czasami zachowywaliśmy się tak, jakby coś stawało się możliwe dopiero po nazwaniu. Miałem tylko nadzieję, że kiedyś przekonam kogoś tym rozumowaniem, zanim znowu zechce założyć mi kaftan bezpieczeństwa.

Het scherm trok me terug naar herkenbaardere ellende. Mensen klaagden dat beloften niet waren nagekomen en dat de belastingen hoger uitvielen dan de machines hadden berekend. Sommigen wilden alle politici door robots vervangen; anderen voorspelden dat ook hun opvolgers de schuld bij voorgangers zouden leggen. Het bericht over de aap verdween haast tussen de ruzies. Was het slechts afleiding? De leider van de Bospartij glimlachte nog steeds op de foto’s, alsof hoop een programmaonderdeel was. Ik herkende het patroon: wij hadden te weinig macht, de anderen hadden alles verkeerd gedaan. Terwijl tegenstanders beweerden het vuur te blussen, gooiden wij er misschien zelf olie op.

Ekran przywrócił mnie do bardziej znajomej niedoli. Ludzie skarżyli się na niespełnione obietnice i podatki wyższe, niż wyliczyły maszyny. Jedni chcieli zastąpić robotami wszystkich polityków, inni przewidywali, że także następcy będą zrzucać winę na poprzedników. Wiadomość o małpie niemal ginęła w kłótniach. Czy była tylko odwróceniem uwagi? Wódz Partii Leśnej nadal uśmiechał się na zdjęciach, jakby nadzieja stanowiła punkt programu. Rozpoznawałem schemat: mieliśmy za mało władzy, a inni wszystko zrobili źle. Gdy przeciwnicy twierdzili, że gaszą ogień, być może sami dolewaliśmy do niego oliwy.