Sędzia bez emocji

We hebben nu een lijst met verboden, cellen en bewakers. Maar wie bepaalt eigenlijk wie een cel in moet? Er is een rechter nodig. ‘Laat een robot het doen,’ stelt iemand voor. ‘Die kan een zaak meteen beoordelen en een straf berekenen.’ Dat klinkt eenvoudig, maar er komt bezwaar. Een machine heeft geen eigen emoties. Zal ze iemand die uit wanhoop handelde op dezelfde manier straffen als iemand die bewust kwaad wilde doen? Alleen de daad bekijken lijkt niet genoeg. Ook de reden kan van belang zijn.

Mamy już listę zakazów, cel i strażników. Ale kto właściwie zdecyduje, kogo zamknąć? Potrzebny jest sędzia. „Niech robi to robot” — pada propozycja. „Od razu oceni sprawę i wyliczy karę”. Brzmi prosto, lecz pojawia się sprzeciw. Maszyna nie ma własnych emocji. Czy tak samo ukarze kogoś działającego z rozpaczy i kogoś, kto świadomie chciał wyrządzić krzywdę? Sama ocena czynu nie wystarcza. Ważny może być również powód.

De voorstander van het plan verwacht juist een eerlijker oordeel. Een robot zou emoties kunnen herkennen en vaststellen wie de waarheid spreekt. Je kunt hem niet omkopen of met mooie woorden voor je winnen, zegt hij. De leider stemt uiteindelijk toe, want er is weinig tijd. Toch maakt hij zich zorgen. Nieuwe woonplaatsen voor de Tapirs, minder belasting voor hen, gevangenissen, verboden en nu een machine met macht: al die veranderingen kunnen opnieuw spanning veroorzaken. ‘Straks worden wij nog door robots bestuurd,’ merkt hij op.

Zwolennik pomysłu spodziewa się właśnie sprawiedliwszych wyroków. Robot mógłby rozpoznawać emocje i ustalać, kto mówi prawdę. Nie da się go przekupić ani pozyskać pięknymi słowami, przekonuje. Wódz w końcu się zgadza, bo czasu jest mało. Nadal jednak się martwi. Nowe osiedla dla Tapirów, ich niższe podatki, więzienia, zakazy, a teraz maszyna u władzy: te zmiany znów mogą wywołać napięcie. „Jeszcze zaczną nami rządzić roboty” — zauważa.

We antwoorden dat een robot doet waarvoor hij geprogrammeerd is. Daarmee lijkt die zorg voorlopig opgelost. Maar de vraag naar geld en afleiding blijft. Dan valt een voorstel dat precies tegen het vorige besluit ingaat: misschien moeten we de mensen juist toegang geven tot de paddenstoelen en ayahuasca. De sjamaan reageert verontwaardigd. Dat gebruik is toch een van de problemen die we proberen te stoppen? Hij krijgt nu al te veel patiënten. Nog meer middelen beschikbaar maken zou volgens hem nog meer hulpvragen betekenen.

Odpowiadamy, że robot robi to, do czego został zaprogramowany. Na razie ten niepokój wydaje się więc rozwiązany. Pozostaje jednak pytanie o pieniądze i odwrócenie uwagi. Wtedy pada propozycja dokładnie przeciwna do poprzedniej: może właśnie należy udostępnić ludziom grzyby i ayahuaskę. Szaman reaguje oburzeniem. Przecież ich używanie jest jednym z problemów, które próbujemy powstrzymać. Już teraz ma za dużo pacjentów. Jego zdaniem większa dostępność oznaczałaby jeszcze więcej osób wymagających pomocy.

De gedachte wordt verdedigd als een tijdelijke oplossing om de spanning te verminderen. Er wordt ook gezegd dat verboden de verleiding groter kunnen maken en handel in het geheim bevorderen. Van die handel ontvangen wij geen belasting. Vervolgens wordt de redenering veel grimmiger. Iemand probeert zelfs een voordeel te zien in de mogelijkheid dat een deel van de bevolking aan de middelen sterft: minder mensen zouden minder huizen nodig hebben. Het is een kille berekening die de sjamaan niet kan aanhoren. Voor hem worden mensen hier tot aantallen gemaakt.

Pomysł jest broniony jako tymczasowe rozwiązanie łagodzące napięcie. Pada też argument, że zakazy mogą zwiększać pokusę i rozwijać handel po kryjomu. Z tego handlu nie otrzymujemy podatków. Następnie rozumowanie staje się znacznie mroczniejsze. Ktoś próbuje dostrzec korzyść nawet w możliwości śmierci części ludności przez te środki: mniej osób potrzebowałoby mniej domów. To zimna kalkulacja, której szaman nie może słuchać. W jego oczach sprowadza się tu ludzi do liczb.

Hij vraagt boos of hun geloof nu iedere dag moet veranderen. Wat gisteren verboden was, zou vandaag ineens mogen omdat het de bestuurders uitkomt. Hij ziet geen oplossing, maar een aanval op hun wortels en hun manier van leven. Voor onze komst leefden ze volgens hem in harmonie. Nu lijkt alles te worden afgebroken. Hij wil vertrekken. De spreker houdt hem tegen en trekt de berekening terug. Hij heeft te hard geprobeerd iets positiefs te vinden, zegt hij, en schaamt zich voor wat hij heeft gezegd.

Ze złością pyta, czy ich wiara ma się teraz zmieniać każdego dnia. To, co wczoraj było zakazane, dzisiaj miałoby nagle być dozwolone, ponieważ pasuje rządzącym. Nie widzi w tym rozwiązania, lecz atak na ich korzenie i sposób życia. Jego zdaniem przed naszym przybyciem żyli w harmonii. Teraz wszystko jest niszczone. Chce wyjść. Rozmówca go zatrzymuje i wycofuje się z tej kalkulacji. Mówi, że na siłę próbował dostrzec pozytywną stronę i wstydzi się swoich słów.

Daarna noemt hij een ander mogelijk gevolg. Als bepaalde hoeveelheden niet langer verboden zijn, wordt er misschien minder uit de tent van de sjamaan gestolen. Dan blijft er meer over voor mensen die daar hulp zoeken. De sjamaan denkt na. Dat zou volgens hem misschien het kleinere kwaad kunnen zijn. Niemand heeft een eenvoudige oplossing gevonden. We bewegen van een verbod naar een uitzondering en weer terug. De leider wil intussen nog steeds weten hoe we geld kunnen verdienen en de bevolking met iets anders bezig kunnen houden.

Następnie wskazuje inny możliwy skutek. Jeśli pewne ilości nie będą już zakazane, może ludzie przestaną okradać namiot szamana. Wtedy więcej zostanie dla osób szukających tam pomocy. Szaman się zastanawia. Jego zdaniem mogłoby to być mniejsze zło. Nikt nie znalazł prostego rozwiązania. Przechodzimy od zakazu do wyjątku i z powrotem. Wódz nadal chce wiedzieć, jak zdobyć pieniądze i zająć ludność czymś innym.