Cena, nagroda i przywileje

Geld zomaar uitdelen leek mij geen goed begin. Iedereen zou zelf een prijs bedenken en het plein zou waarschijnlijk één grote chaos worden. We hadden een opslagplaats nodig voor goederen die niet snel bedierven. Mensen konden daar hun producten brengen en er geld voor krijgen. Als één stuk hout bijvoorbeeld tien denaren waard was, konden we andere prijzen daarmee vergelijken. De leider begreep het meteen. Als we meer zout nodig hadden, konden we er meer voor betalen. Dan zouden mensen vanzelf extra zout brengen. Geld kon dus niet alleen de handel, maar ook het gedrag van mensen veranderen.

Rozdawanie pieniędzy bez żadnych zasad nie wydawało mi się dobrym początkiem. Każdy wymyśliłby własną cenę i na placu prawdopodobnie zapanowałby chaos. Potrzebowaliśmy magazynu na towary, które nie psuły się szybko. Ludzie przynosiliby tam produkty i dostawali za nie pieniądze. Jeśli jeden kawałek drewna byłby na przykład wart dziesięć denarów, moglibyśmy z tym porównywać inne ceny. Wódz od razu zrozumiał. Gdybyśmy potrzebowali więcej soli, zapłacilibyśmy za nią więcej. Wtedy ludzie sami dostarczaliby dodatkowe zapasy. Pieniądz mógł więc zmieniać nie tylko handel, lecz również zachowanie ludzi.

In ons gesprek werd geld al snel een beloning én een straf. Als er meer kinderen nodig waren, konden gezinnen geld krijgen. Waren er juist te veel mensen, dan konden er regels en boetes komen. Vervolgens vroeg de leider wat er op een bankbiljet zou staan. Een eenvoudig patroon zou inkt besparen, zei ik. Maar we konden ook zijn gezicht en een piramide afdrukken. Hoeveel biljetten we nodig hadden, wist ik nog niet. We konden uitgaan van het aantal bewoners en van de waarde van hun spullen. Als het niet genoeg was, drukten we er meer.

W naszej rozmowie pieniądz szybko stał się jednocześnie nagrodą i karą. Gdyby potrzeba było więcej dzieci, rodziny mogłyby dostawać pieniądze. Jeśli ludzi byłoby za dużo, pojawiłyby się przepisy i grzywny. Następnie wódz zapytał, co znajdzie się na banknocie. Powiedziałem, że prosty wzór pozwoli oszczędzić tusz. Moglibyśmy jednak wydrukować także jego twarz i piramidę. Nie wiedziałem jeszcze, ile banknotów będzie potrzebnych. Moglibyśmy wyjść od liczby mieszkańców i wartości ich rzeczy. Gdyby nie wystarczyło, dodrukowalibyśmy kolejne.

Voedsel konden we natuurlijk niet onbeperkt bewaren. Daarom stelde ik voor het bij de grens te kopen en te verkopen. Wat bijna bedierf, konden we gratis aan het andere volk geven. Misschien hielp dat ook om het conflict op te lossen. De leider was enthousiast. Hij nodigde mij uit voor een ceremonie met ayahuasca. Schiza mocht mee. Of ik iemand anders kon meenemen? Nee, zei hij. Ik begreep niet waarom hij juist haar zo graag zag. Ik had verhalen gehoord over de werking van die drank en hoopte dat de ervaring haar misschien goed zou doen.

Oczywiście żywności nie mogliśmy przechowywać bez końca. Dlatego zaproponowałem kupowanie i sprzedawanie jej przy granicy. To, co zaczynało się psuć, moglibyśmy oddawać drugiemu plemieniu za darmo. Może pomogłoby to również zakończyć konflikt. Wódz był zachwycony. Zaprosił mnie na ceremonię z ayahuaską. Schiza mogła pójść z nami. Czy mogłem zabrać kogoś innego? Nie, odpowiedział. Nie rozumiałem, dlaczego właśnie ją tak chętnie widuje. Słyszałem opowieści o działaniu tego napoju i miałem nadzieję, że może to doświadczenie dobrze na nią wpłynie.

Binnen rook het naar wierook en hoorden we gezang. De ruimte zag er heel anders uit dan de huizen van de andere sjamanen. Er leken meerdere sjamanen tegelijk te mediteren. De leider had duidelijk betere omstandigheden geregeld. Dat vond ik niet vreemd: hij moest belangrijke beslissingen nemen. Het zou toch onhandig zijn als hij bij een klacht eerst dagenlang naar hulp moest zoeken. Mijn gedachten gingen naar politici in onze oude wereld. Sommige mensen wilden dat zij slechts het minimumloon verdienden. Ik stelde mij een president voor die een overleg moest afzeggen omdat hij geen taxi kon betalen.

W środku pachniało kadzidłami i słychać było śpiew. Miejsce wyglądało zupełnie inaczej niż domy pozostałych szamanów. Kilku szamanów zdawało się jednocześnie medytować. Wódz wyraźnie zapewnił sobie lepsze warunki. Nie dziwiło mnie to: musiał podejmować ważne decyzje. Byłoby przecież niewygodnie, gdyby z dolegliwością najpierw przez wiele dni szukał pomocy. Pomyślałem o politykach w naszym dawnym świecie. Niektórzy chcieli, żeby zarabiali tylko płacę minimalną. Wyobraziłem sobie prezydenta odwołującego spotkanie, bo nie stać go na taksówkę.

Of buitenlandse leiders kwamen in een gepantserde limousine aan, terwijl onze politici uit een oude Polonez stapten, met een zak goedkope aardappels op de achterbank. Misschien moest een premier wel naar Duitsland om asperges te oogsten en wat bij te verdienen. Met zulke gedachten begon ik aan de ceremonie. Ik voelde mij gerust door de aanwezigheid van al die sjamanen, hoewel dat vooral mijn eigen gevoel was. De leider gaf ons een schaal en we dronken. Hij zei dat we later zelf mochten beslissen of we nog meer wilden als we niets voelden. Daarna gingen we naast elkaar zitten. We sloten onze ogen terwijl achter ons zacht werd gezongen.

Albo zagraniczni przywódcy przyjeżdżali opancerzoną limuzyną, podczas gdy nasi politycy wysiadali ze starego poloneza z workiem tanich ziemniaków na tylnym siedzeniu. Może premier musiałby jechać do Niemiec zbierać szparagi, żeby dorobić. Z takimi myślami zaczynałem ceremonię. Obecność tylu szamanów uspokajała mnie, chociaż było to przede wszystkim moje własne odczucie. Wódz podał nam naczynie i wypiliśmy napój. Powiedział, że jeśli niczego nie poczujemy, później sami możemy zdecydować, czy chcemy więcej. Następnie usiedliśmy obok siebie. Zamknęliśmy oczy, a za nami cicho śpiewano.