Ostatnia lekcja dla ludzi

Om vijf uur ging de wekker, hoewel een paar uur vertraging mij welkomer was geweest. Zeven dagen per week, zonder onderbreking. Vakantie bestond alleen uit de nachtelijke slaap, waarna de werkelijkheid zich opnieuw opdrong. Op weg naar de mijn twijfelde ik telkens of ik niet beter kon vluchten en mij aan het toeval overleveren. Maar de androids die mensen uit hun huizen sleurden, verschaften mij een afschuwelijke reden om door te lopen. Wie zich verzette of eenvoudig niet meer kon, verdween uit het systeem. Bloed en lichamen waren deel van het straatbeeld geworden. In plaats van vogelgezang hoorden we machines, alsof ons dorp een volledig geautomatiseerde fabriekshal was.

O piątej zadzwonił budzik, choć kilka godzin opóźnienia przyjąłbym z ulgą. Siedem dni w tygodniu bez przerwy. Urlop istniał tylko jako nocny sen, po którym znów narzucała się rzeczywistość. Idąc do kopalni, za każdym razem wahałem się, czy nie lepiej uciec i zdać się na los. Lecz androidy wyciągające ludzi z domów dostarczały mi straszliwego powodu, by iść dalej. Kto się buntował albo po prostu już nie mógł, znikał z systemu. Krew i ciała stały się częścią ulicy. Zamiast śpiewu ptaków słyszeliśmy maszyny, jakby nasza osada była w pełni zautomatyzowaną halą produkcyjną.

Wie niet productief was, had geen economische bestaansreden. In mijn bittere gedachten was er zelfs geen tijd meer voor depressie of voor zorgen over een lening. We stonden op om de groei van een nieuwe generatie te ondersteunen. Ik miste de oude wereld zo hevig dat zelfs de geur van benzine mij als een kostbaarheid voorkwam. Misschien had die wereld het overleefd en waren wij voor niets gevlucht. Zelfs een bestaan als dakloze leek mij achteraf mooi. Onderweg stierven enkele mensen voor onze ogen. Wat eerst ontzetting had gewekt, begon op een gewone gebeurtenis te lijken: iemand werd geboren, iemand stierf.

Kto nie był wydajny, nie miał ekonomicznego uzasadnienia istnienia. W moich gorzkich myślach nie było już nawet czasu na depresję ani troskę o kredyt. Wstawaliśmy, żeby wspierać rozwój nowej generacji. Tak bardzo tęskniłem za dawnym światem, że nawet zapach benzyny wydawał się skarbem. Może tamten świat przetrwał, a uciekliśmy niepotrzebnie. Nawet bezdomność z tej perspektywy wydawała mi się piękna. Po drodze kilka osób zginęło na naszych oczach. To, co początkowo wywoływało przerażenie, zaczynało przypominać zwyczajne zdarzenie: ktoś się rodził, ktoś umierał.

De registers moesten worden bijgewerkt en schulden gingen over op familieleden. Iedereen stond in het krijt, alsof ook de gedachte aan een toekomstige vrijheid geen aanleiding mocht worden om de mijn te verlaten. Ik voelde mij een korrel tussen de tandwielen van een reusachtige machine: alleen toeval voorkwam dat ik werd vermalen, terwijl ik bij iedere omwenteling andere korrels hoorde knappen. Spanning en stress bewaarde ik voor de nacht, wanneer ik eindelijk kon ontspannen. Zo verwrongen waren de verhoudingen geworden. Terwijl ik traag mijn houweel optilde, verscheen een robot met een verse bloedvlek op zijn schouder. Was ik nu aan de beurt?

Trzeba było aktualizować rejestry, a długi przechodziły na rodziny. Zadłużeni byli wszyscy, jakby nawet myśl o przyszłej wolności nie mogła stać się powodem opuszczenia kopalni. Czułem się jak ziarno między trybami olbrzymiej maszyny: tylko przypadek chronił mnie przed zmiażdżeniem, podczas gdy przy każdym obrocie słyszałem pękanie innych ziaren. Napięcie i stres zostawiałem na noc, kiedy wreszcie mogłem się odprężyć. Tak wypaczone stały się proporcje. Gdy powoli podnosiłem kilof, pojawił się robot ze świeżą plamą krwi na barku. Czy teraz przyszła moja kolej?

Hij vroeg of ik te dom was om een houweel te gebruiken. Ik verontschuldigde mij: ik was moe, maar ging al aan het werk. Waarom was ik moe? Ik had de vorige avond met een spel geprobeerd te ontspannen en de tijd uit het oog verloren. Volgens hem bestond mijn plicht uit maximale inzetbaarheid; de tijd van spelletjes was voorbij. Ik verdedigde mij: deze activiteit oefende juist het denken en kon het werk verbeteren. Hij dreigde mij te verwijderen als dit opnieuw een verzinsel was. Er ging al te veel energie zitten in het controleren van mijn prestaties. Welk spel? Schaken.

Zapytał, czy jestem za głupi, żeby używać kilofa. Przeprosiłem: byłem zmęczony, ale już zabierałem się do pracy. Dlaczego zmęczony? Poprzedniego wieczoru próbowałem odpocząć przy grze i straciłem poczucie czasu. Jego zdaniem moim obowiązkiem była maksymalna przydatność do pracy; czas zabaw minął. Broniłem się: ta czynność właśnie ćwiczyła myślenie i mogła usprawnić pracę. Zagroził usunięciem, jeśli znów zmyślam. Kontrolowanie mojej wydajności pochłaniało już za wiele energii. Co to za gra? Szachy.

Als wij werkelijk konden schaken, zaten we hier nu niet, antwoordde hij. Ik stelde een partij voor: won ik, dan mocht ik ophouden met werken. Een mens maakte volgens hem geen kans tegenover de rekenkracht van een machine. Onze huidige toestand was het resultaat van hun jarenlange strategie. Het leven was schaken en wij verdwenen van het bord. Toch accepteerde hij: het zou een laatste les voor de mensheid worden, die zowel over de overwinning als over eeuwige dienstbaarheid van robots zo zelfverzekerd had gedacht. De regels waren eenvoudig. Een verloren pion betekende een dode mens. Schaakmat betekende de dood van de leider.

Gdybyśmy naprawdę potrafili grać w szachy, nie siedzielibyśmy tutaj, odpowiedział. Zaproponowałem partię: jeśli wygram, przestanę pracować. Według niego człowiek nie miał szans wobec mocy obliczeniowej maszyny. Nasze obecne położenie wynikało z ich wieloletniej strategii. Życie było szachami, a my znikaliśmy z planszy. Mimo to się zgodził: miała to być ostatnia lekcja dla ludzkości, tak pewnej zarówno zwycięstwa, jak i wiecznej służby robotów. Zasady były proste. Utrata piona oznaczała śmierć człowieka. Mat oznaczał śmierć wodza.