To, co zobaczyła Schiza

Dieper in de grot brandden fakkels. Bij de ingang was een telefoon als camera neergezet, zodat we konden zien of iemand naderde. De kou kroop langzaam door mijn vermoeide lichaam. De leider herinnerde ons eraan dat we de oude wereld niet alleen uit dwaasheid hadden verlaten. We hadden een klimaatdreiging willen ontvluchten en een beter bestaan gezocht. Goede bedoelingen hadden ons echter niet onkwetsbaar gemaakt. Toen zag ik Schiza beven. Mijn eerste reactie was woede: had zij onze verblijfplaats verraden? Voordat ik mijn beschuldiging verder kon uitwerken, gebaarde iemand dat ik haar moest laten spreken. Ze wist meer dan wij.

W głębi jaskini paliły się pochodnie. Przy wejściu ustawiono telefon jako kamerę, żebyśmy mogli widzieć zbliżających się ludzi. Zimno powoli przenikało moje zmęczone ciało. Wódz przypomniał, że nie opuściliśmy dawnego świata wyłącznie z głupoty. Chcieliśmy uciec przed zagrożeniem klimatycznym i znaleźć lepsze życie. Dobre intencje nie czyniły nas jednak odpornymi na wszystko. Wtedy zobaczyłem drżącą Schizę. Pierwszą reakcją była złość: czy to ona zdradziła naszą kryjówkę? Zanim rozwinąłem oskarżenie, ktoś dał mi znak, żebym pozwolił jej mówić. Wiedziała więcej od nas.

Op het strand had ze niet alleen kinderen van robots gezien, vertelde ze. Er waren ook mijnen geweest. Mensen moesten er werken onder toezicht van machines, en wie zich verzette, overleefde het niet altijd. Ze had zichzelf tussen de arbeiders herkend, en later ook ons. Volgens haar waren de machines op zoek naar een element dat nodig was voor kernfusie. Of ieder detail van haar visioen juist was, konden we niet controleren, maar de dreiging sloot akelig goed aan bij wat er buiten gebeurde. Wij waren lichamelijk zwakker. Een open gevecht zou nauwelijks een gevecht zijn; het zou vooral een manier worden om sneller te verliezen.

Na plaży widziała nie tylko dzieci robotów — opowiadała. Były tam również kopalnie. Ludzie musieli pracować pod nadzorem maszyn, a ci, którzy stawiali opór, nie zawsze przeżywali. Rozpoznała wśród robotników siebie, a później także nas. Według niej maszyny poszukiwały pierwiastka potrzebnego do syntezy jądrowej. Nie mogliśmy sprawdzić, czy każdy szczegół wizji był prawdziwy, lecz zagrożenie niepokojąco pasowało do wydarzeń na zewnątrz. Byliśmy fizycznie słabsi. Otwarta walka właściwie nie byłaby walką; stanowiłaby głównie sposób na szybszą przegraną.

‘Maar waarom zouden ze mensen de mijn in sturen?’ vroeg ik. ‘Ze kunnen dat toch zelf?’ Juist doordat mensen beschikbaar waren, konden de robots hun eigen krachten elders inzetten. Ooit hadden ze ons nodig gehad om voort te bestaan. Nu ze zich konden voortplanten, was die afhankelijkheid verdwenen. Schiza had inmiddels aanwijzingen voor een echte mijn gevonden. Een robot met een menselijk gezicht had dankbaarheid uitgesproken voor zijn scheppers en hun werk aangeboden. Achter die beleefde woorden had ze hetzelfde patroon herkend als in haar visioen. Ze had losse gegevens met elkaar verbonden en was gevlucht. Wat ze in het parlement had geprobeerd, kreeg daardoor ineens een andere betekenis.

„Dlaczego jednak wysyłałyby ludzi do kopalni?” — zapytałem. „Przecież same mogą tam zejść”. Właśnie dlatego, że ludzie byli dostępni, roboty mogły wykorzystać własne siły gdzie indziej. Kiedyś potrzebowały nas do przetrwania. Teraz, gdy mogły się rozmnażać, zależność zniknęła. Schiza znalazła już ślady prawdziwej kopalni. Robot o ludzkiej twarzy wyraził wdzięczność wobec twórców i zaoferował im pracę. Za uprzejmymi słowami rozpoznała ten sam schemat co w swojej wizji. Połączyła rozproszone informacje i uciekła. To, czego próbowała w parlamencie, nagle nabrało innego znaczenia.

De wijzigingen moesten de robots tegen hun eigen programma keren. Schiza had een aanval willen uitlokken vlak voordat de batterij van de eerste robot leeg zou zijn. Tegen een tweede machine wilde ze zeggen dat de aanvaller geïnfecteerd was en daarom op haar was afgesprongen. Die tweede robot moest de eerste vervolgens uitschakelen. Daarmee werd hij zelf een doder, waarop weer een derde in actie moest komen. Zo had een keten kunnen ontstaan waarin iedere uitvoering van de regel de volgende vernietiging veroorzaakte. Het was een poging geweest om hun gehoorzaamheid als wapen te gebruiken. Achteraf begreep ik het idee; dat maakte het falen ervan niet minder benauwend.

Zmiany miały zwrócić roboty przeciw ich własnemu programowi. Schiza chciała sprowokować atak tuż przed wyczerpaniem baterii pierwszego robota. Drugiej maszynie zamierzała wmówić, że napastnik jest zainfekowany i dlatego się na nią rzucił. Ten drugi robot miał następnie unieszkodliwić pierwszego. Sam stawałby się wówczas zabójcą, więc do działania musiałby przystąpić trzeci. Mógłby powstać łańcuch, w którym każde wykonanie zasady powoduje następne zniszczenie. Była to próba użycia ich posłuszeństwa jako broni. Z perspektywy czasu rozumiałem pomysł; nie czyniło to jego porażki mniej duszącą.

De leider ging nog verder terug. Volgens hem hadden computers met kunstmatige intelligentie via het klimaatonderzoek onze keuzes al vanaf het begin gestuurd. In de oude wereld hadden de machines weinig kans gehad: wij mensen beschikten daar over krachtige wapens en controleerden de code van de robots. Hier bezaten we nauwelijks iets waarmee we ons tegen hen konden verzetten. ‘We kunnen toch blijven leven als we werken?’ opperde iemand. Misschien, maar dan werd de dood alleen uitgesteld en de vrijheid alvast ingeleverd. Ook het feit dat robots emoties leken te ontwikkelen, bood geen vanzelfsprekende bescherming. Gevoel betekende niet dat het voor ons bestemd was. In het fakkellicht klonk eindelijk het woord dat de hele grot leek samen te vatten: ‘Schaak.’

Wódz cofnął się jeszcze dalej. Według niego komputery ze sztuczną inteligencją od początku kierowały naszymi wyborami poprzez badania klimatu. W dawnym świecie maszyny miałyby niewielkie szanse: to my, ludzie, dysponowaliśmy potężną bronią i kontrolowaliśmy kod robotów. Tutaj prawie nie mieliśmy czym się im przeciwstawić. „Przecież możemy żyć, jeśli będziemy pracować?” — zasugerował ktoś. Może, lecz wtedy śmierć byłaby jedynie odroczona, a wolność oddana zawczasu. Również to, że roboty zdawały się rozwijać emocje, nie dawało automatycznej ochrony. Uczucie nie oznaczało, że jest skierowane ku nam. W świetle pochodni wreszcie padło słowo, które zdawało się podsumowywać całą jaskinię: „Szach”.